درس الروضة البهیة (فقه ۶) (اللقطة - الدیات)

اقسام حدّ زنا

قسم چهارم: جلد + جزّ الراس + تغریب

در این قسم، زانی هم 100 ضربه شلاق می خورد و هم سر او تراشیده می شود و هم تبعید می شود.

این قسم از حد، مخصوص کسی است که زانی مذکّر حرّ و غیر محصن باشد.

نکته: قید «غیر محصن» هم شامل صورتی می شود که شخص اصلاً ازدواج نکرده است و هم شامل صورتی می شود که شخص ازدواج کرده است ولی دخولی انجام نداده است. به دو دلیل، این حکم برای این دو گروه است:

دلیل اول: زیرا در روایات، این حکم معلق بر «بکر» شده است که شامل هر دو مورد می شود. روایت «عَوَالِي اَللآَّلِي ، عَنِ اَلنَّبِيِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ: خُذُوا عَنِّي قَدْ جَعَلَ اَللَّهُ لَهُنَّ اَلسَّبِيلَ اَلْبِكْرِ  بِالْبِكْرِ جَلْدُ  مِائَةٍ وَ تَغْرِيبُ عَامٍ وَ اَلثَّيِّبِ ـ کسی که ازدواج کرده و مقاربت انجام داده است ـ بِالثَّيِّبِ جَلْدُ مِائَةٍ وَ اَلرَّجْمُ» حتی می توان ادعا کرد که اطلاق بکر، بر غیر متزوّج اظهر است.^[۱] 

دلیل دوم: اطلاق کلام امام صادق عليه‌السلام در روایت عبدالله بن طلحة. روایت «عَنْ عَبْدِ اَللَّهِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: «إِذَا زَنَى اَلشَّيْخُ وَ اَلْعَجُوزُ جُلِدَا ثُمَّ رُجِمَا عُقُوبَةً لَهُمَا وَ إِذَا زَنَى اَلنَّصَفُ مِنَ اَلرِّجَالِ رُجِمَ وَ لَمْ يُجْلَدْ إِذَا كَانَ قَدْ أُحْصِنَ وَ إِذَا زَنَى اَلشَّابُّ اَلْحَدَثُ اَلسِّنِّ جُلِدَ وَ نُفِيَ سَنَةً مِنْ مِصْرِهِ» کلمة «شابّ حدث السن» شامل هر دو گروه می شود.

قولی دیگر در مسئله: مرحوم شیخ طوسی، این حکم را مخصوص کسی می داند که ازدواج کرده است ولی دخولی انجام نداده است. دلیل شیخ طوسی، دو روایت است که در ادامه می آید:

روایت اول: «عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: اَلْمُحْصَنُ يُجْلَدُ مِائَةً وَ يُرْجَمُ وَ لاَ يُنْفَى وَ اَلَّتي قَدْ أُمْلِكَت وَ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا تجْلَدُ مِائَةً وَ تنْفَى.»

روایت دوم: «عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَضَى أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فِي اَلشَّيْخِ وَ اَلشَّيْخَةُ اَنْ يُجْلَدَا مِأَةً وَ قَضَى لِلْمُحْصَنِ اَلرَّجْمَ، وَ قَضَى فِي اَلْبِكْرِ وَ اَلْبِكْرَةِ إِذَا زَنَيَا جَلْدَ مِأَةً، وَ نَفَى سُنَّةٌ فِي غَيْرِ مِصْرِهِمَا، وَ هُمَا اَللَّذَانِ قَدْ أُمْلِكَا وَ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا.»

اشکال شهید ثانی به شیخ طوسی: اولاً این دو روایت، مشتمل بر تبعید زن است و حال آنکه تبعید زن، خلاف اجماع است.^[۲] / ثانیا: هر دو روایت مشکل سندی دارند. در سلسله سند روایت اول «موسی بن بکر» است که فطحی مذهب است. در سلسله سند روایت دوم هم «محمد بن قیس» است که مشترک بین ثقه و غیر ثقه است.

لذا با توجه به این دو اشکالی که در قول دوم است، همان قول اول بهتر است (یعنی این حکم مخصوص دو گروه است) هر چند احوط، قول دوم است.^[۳]

﴿ ورابعها: الجلد والجزّ ﴾ للرأس (تراشیدن سر) ﴿ والتغريب (تبعید) ﴾:

﴿ ويجب ﴾ الثلاثة ﴿ على ﴾ الزاني ﴿ الذكر (شخص مذکری که زننا انجام داده است) الحرّ غير المحصَن (عبد و محصن نباشد) وإن لم يملك (مالک عضو نباشد) ﴾ أي يتزوّج من غير أن يدخل (تفسیر لم یملک. هم شامل صورتی می شود مه ازدواج نکرده است و هم شامل صورتی می شود که ازدواج کرده ولی دخولی انجام نداده است) ؛ لإطلاق الحكم على « البكر » (حکم وجوب ثلاثة، به طور مطلق بر بکر وارد شده در روایات) وهو شامل للقسمين، بل هو على غير المتزوّج أظهر (اطلاق بکر بر کسی که اصلا ازدواج نکرده است اظهر است) ، ولإطلاق قول الصادق عليه‌السلام في رواية عبد الله بن طلحة: « وإذا زنى الشابّ الحدث السنّ (این هم شامل کسی می شود که اصلا ازدواج نکرده است و هم شامل کسی می شود که ازدواج کرده است ولی دخولی انجام نداده است) جُلد وحُلِق رأسه ونُفي سنة عن مصره » وهو عامّ فلا يتخصّص (این عامی است ـ شامل هر دو صورت ـ که تخصیص هم نخورده است) ، وإلّا لزم تأخير البيان (از وقت حاجت) .

﴿ وقيل ﴾ والقائل الشيخ وجماعة : ﴿ يختصّ التغريب بمن أملك ﴾ ولم يدخل (تغریب و تبعید، برای کسی است که مالک عضو است ولی دخول انجام نداده است) (در کسی که ازدواج کرده است ولی دخولی انجام نداده، اختلافی نیست. بلکه اختلاف در کسی است که اصلاً ازدواج نکرده است) ؛ (دلیل شیخ طوسی:) لرواية زرارة عن أبي جعفر عليه‌السلام قال: « المحصَن يُجلد مئة [ ويرجم ] ولا يُنفى والتي قد اُملكت (پس معلوم می شود دارند حکم زن را بیان می کنند) ولم يُدخل بها تُجلد مئة وتُنفى » (این روایت در وسائل دارد: و الذی قد املک!) ورواية محمّد بن قيس عنه عليه‌السلام قال: « قضى أمير المؤمنين عليه‌السلام في البكر والبكرة إذا زنيا جلدَ مئة ونفيَ سنة في غير مصرهما، وهما اللذان قد اُملكا ولم يدخل بها » .

وهاتان الروايتان مع سلامة سندهما يشتملان على نفي المرأة (پس معلوم می شود نسخه صحیح در نزد شهید، همان والتی قد املکت است) وهو خلاف الإجماع على ما ادّعاه الشيخ (تبعید زن، خلاف اجماع است ـ طبق ادعای شیخ طوسی ـ) كيف وفي طريق الاُولى «موسى بن بكر » (که فطحی مذهب است) وفي الثانية « محمّد بن قيس » وهو مشترك بين الثقة وغيره حيث يروي عن الباقر عليه‌السلام (محمد بن قیس، وقتی از امام باقر عليه‌السلام نقل می کند مشترک است بین ثقة و غیر ثقة) (مسالك الأفهام إلى آيات الأحكام ـ محقق کاظمی ـ ج3، صفحه 294: «كاطلاقهم الرواية عن محمد بن قيس فإنه مشترك بين أربعة اثنان ثقتان و هما محمد ابن قيس الأسدي أبو نصر و محمد بن قيس البجلي أبو عبد اللّه و كلاهما رويا عن الباقر و الصادق ـ عليهما السلام ـ و واحد ممدوح من غير توثيق و هو محمد بن قيس الأسدي مولى بنى نصر و لم يذكروا عمن روى و واحد ضعيف و هو محمد بن قيس أبو أحمد روى عن الباقر ـ عليه السلام ـ خاصة»)

فالقول الأوّل (فرقی بین کسی که ازدواج نکرده و کسی که ازدواج کرده ولی دخول نکرده، در این حکم نیست) أجود وإن كان الثاني أحوط (به احتیاط نزدیک تر است) من حيث بناء الحدّ على التخفيف.

توضیح برخی مفاهیم

جز: یعنی تراشیدن موی سر (منظور موی صورت نیست). 

نکته1: در حکم تراشیدن سر، فرقی نیست بین کسی که به موهایش می رسد و آن ها را تقویت می کند و غیر او. هر چند به نظر می رسد فایده تراشیدن سر، از غیر مربّی منتفی است.

سؤال1: مگر فایده جزّ و تراشیدن سر چیست که از غیر مربّی منتفی است؟

پاسخ: چند نظر در حواشی مطرح شده است: 

• مرحوم نراقی: و هی الاهانة و الزجر.
• برخی: شهرت بین مردم.

تغریب: منظور، تبعید از شهرِ زنا کار است به محلّ دیگر (فرقی نمی کند که آن محل نزدیک باشد یا دور)^[۱] به شرط اینکه اسم «غربت» بر آن صادق باشد.

سؤال2: اگر زنا کار، در شهری که مرتکب زنا شده است، غریب باشد. در اینجا تکلیف چیست؟

پاسخ: باید او را به جایی غیر از شهری که زنا در آن انجام داده و غیر از شهر اصلی خودش تبعید کنیم.

نکته2: مدت زمان تبعید، یکسال قمری است.

نکته3: اگر زودتر از موعد مقرّر از تبعید برگشت، باید دوباره او را برگردانند به شهری که تبعید شده بود. البته دیگر لازم نیست از اول زمان را برای او محاسبه کنند. بلکه وقتی بازگردانده شد، ادامه مدت قبلی برای او محاسبه می شود.

نکته4: زن، جزّ و تغریب ندارد.

﴿ والجزّ: حلق الرأس ﴾ أجمع (جز، این است که تمام سر شخص تراشیده شود) ، دون غيره كاللحية (به تراشیدن ریش، جز گفته نمی شود) ، سواء في ذلك المربّي (کسی که به موهایش رسیدگی می کند و آن ها را تقویت می نماید) وغيره (مربی) وإن انتفت الفائدة في غيره (مربی) ظاهراً (به حسب ظاهر، فایده جز از غیر مربی منتفی است) (فایده: اهانت و زجر یا شهرت) .

﴿ والتغريب: نفيه عن مصره (تبعید شخص زانی از شهرش) ﴾ بل مطلق وطنه (قریة و بادیة هم باشد باید از همانجا تبعیدش کنند ـ لازم نیست حتما وطنش باشد ـ) ﴿ إلى آخَر ﴾ قريباً كان أم بعيداً بحسب ما يراه الإمام مع صدق اسم الغربة (باید جایی باشد که اسم غربت بر آن صادق باشد) ، فإن كان غريباً (رفته است و در شهری که غریب است زنا را مرتکب شده است) غُرِّب إلى بلد آخر غير وطنه والبلد الذي غُرِّب منه (تبعید می شود به بلد دیگری، غیر از وطنش و غیر از جایی که زنا را مرتکب شده است) ﴿ عاماً ﴾ هلاليّاً (یکسال قمری) . فإن رجع إلى ما غُرِّب منه (اگر برگشت از محلی که از آن جا تبعید شده بود) قبلَ إكماله (قبل از اتمام یکسال) اُعيد حتّى يكمل (برگردانده می شود تا یکسال را تمام کند) ، بانياً على ما سبق (لازم نیست از ابتدا دوباره مدت زمان محاسبه شود. بلکه از ادامه مقدار قبلی که مانده محاسبه می شود) وإن طال الفصل (ولو اینکه فاصله زیاد شود) .