فصل چهارم: توابع بحث دیات
مقدمه: در این فصل، درباره چهار چیز بحث خواهیم کرد:
- دیه جنین: اگر کسی باعث شود که بچه زن حامله از بین برود حکمش چیست؟
- عاقلة: چه کسانی هستند؟
- کفّارة قتل: قتل علاوه بر اینکه دیه دارد، کفاره هم دارد. تفصیل این مطلب در کفارات نیز بیان شد.
- جنایت بر حیوان
مورد اول توابع دیات: دیة جنین
جنین: یعنی حملی که در شکم مادر است. جنین از اجتنان است که به معنی ستر و پنهان کردن است. به حمل هم جنین گویند چون پنهان است. (جنین، فعیل به معنای مفعول است. یعنی پنهان شده. به مجنون هم اگر مجنون گویند زیرا عقل او پنهان شده است)
جنین در شکم مادر، مراحلی را می گذراند تا به مرحله کمال می رسد. در هر کدام از این مراحل، دیه او مقداری معینی است:
مرحله اول: نطفة
اگر نطفة، استقرار در رحم پیدا کرده باشد، و استعداد رشد و نموّ را داشته باشد، و کسی باعث از بین رفتن آن شود، دیه آن 20 دینار است. یعنی به پول الآن می شود چیزی حدود 35 میلیون.
برای ثبوت این 20 دینار، صِرف القاء نطفة در رحم توسط مرد، با فرض تحقق استقرار، کافی است. یعنی همینکه نطفه توسط مرد در رحم قرار بگیرد، کفایت می کند.
نکته: اگر مردی که در حال مجامعت است، توسط کسی ترسانده شود، و این ترس، سبب عزل مرد شود (یعنی موقع خروج منی، خود را عقب بکشد که این منی، در رحم قرار نگیرد). در این صورت، کسی که مرد را ترسانده است، 10 دینار دیه باید بپردازد. این 10 دینار باید اثلاثا بین زن و مرد تقسیم شود. (دو سوم برای مرد است و یک سوم برای زن)[۱].
اگر کسی که مرد را ترسانده و سبب عزل شده است، خودِ زن باشد، در این صورت، خود زن هیچ چیزی از آن 10 دینار را به دست نمی آورد.
اگر خود مرد، خودش را ترساند و سبب عزل شد، یک بحثی داشتیم در جلد 3 لمعه، ص 156 که اگر کسی بگوید عزل، توسط مرد مجاز است، هیچ دیه مترتب نیست. اما اگر عزل توسط مرد جایز نباشد، مرد باید 10 دینار را پرداخت کند و مرد در اینجا هیچ سهمی ندارد و همه آن 10 دینار به زن می رسد.[۲]
مرحله دوم: علقة
وقتی نطفه، تبدیل به خون می شود، ولی هنوز به گوشت تبدیل نشده است، به آن علقه گویند که دیة آن 40 دینار است.
مرحل سوم: مضغة
قطعه ای از گوشت است که شبیه گوشت جویده شده است. که دیة ان 60 دینار است.
مرحله چهارم: مضغة با استخوان
اگر مضغة دارای استخوان شود، دیه آن 80 دینار است.
مرحله پنجم: تام الخلقة
اگر جنین، به حدی برسد که دیگر همه اعضا را دارد (سر و چشم و..) البته به شرط اینکه هنوز روح در او دمیده نشده باشد، دیه آن 100 دینار است.
مرحله ششم: ولوج روح
در این مرحله، دیه کامل است. در 4 ماه و 10 روزگی این مسئله اتفاق می افتد.
نکته1: این تفاوتی که بین دیه 6 مرحله بیان شد، منشا روایی دارد. (که در عبارت بیان خواهد شد)
نکته2: برخی همانند شیخ طوسی، قائل شده اند به اینکه: وقتی جنین تام الخلقه نباشد، در این صورت دیه او به اندازه یک عبد یا کنیز است. البته منظور از عبد و کنیز، در اینجا عبد و کنیز سالم است که به سن پیری نرسیده باشند و بیشتر از 7 سال داشته باشد. این قول هم روایاتی دارد که بیان خواهد شد.
شهید ثانی: قول اول هم اشهر است از حیث فتوا و هم اصح است از حیث روایت.
سؤال1: اگر جنین ذمی باشد، حکم چیست؟
پاسخ: دیه ذمی نسبت به مسلمان، 8% بود. حال جنین مسلمان نسبت به خود مسلمان، یک دهم بود (100 دینار). حال در جنین ذمی هم، نسبت به 8%، یک دهم را حساب می کنیم. یعنی تام الخلقه جنین ذمی، 80 درهم دیه دارد. البته در اینجا روایت ضعیفة ای وجود دارد که می گوید این یک دهم، یک دهم ذمی مرد نیست! یک دهم مادر است. چون مادر بچه به جای 80 درهم، 40 درهم دیه دارد (اگر ذمیة باشد).
سؤال2: اگر جنین مملوک باشد، حکم چیست؟
پاسخ: یک دهم قیمت امّ مملوکة ملاک است. یعنی قیمت مادر این طفل را در بازار به دست می آوریم و سپس یک دهم ان را دیه این طفل قرار می دهیم. (فرقی هم بین مذکر و مونث بودن / مسلمان و کافر بودن این جنین نیست)
نکته: اگر این جنین، دو قلو و یا سه قلو باشد، هرکدام جداگانه، یک دهم قیمت مادرشان را به عنوان دیه دارند. (در حر هم اینگونه است. یعنی اگر دوقلو باشد و سقط شود، 200 دینار دیه دارد)